بلاگ
تپه سیلک کاشان
تپه سیلک کاشان؛ گهواره ۸۰۰۰ ساله تمدن و صنعت در فلات مرکزی ایران
در قلب فلات ایران، جایی که کویر مرکزی سکوت باستانی خود را حفظ کرده است، بنایی شگفتانگیز و پررمزوراز قد برافراشته که سند زندهای از هویت، اصالت و پیشینه غنی ایرانیان است. تپه سیلک کاشان (با تلفظ تَپِّه سِیَلْک) نه یک تلی از خاک معمولی، بلکه ویرانههای قدیمیترین زیگورات جهان و نخستین خاستگاه تمدن شهرنشینی در ایران مرکزی است. این محوطه باستانی باشکوه، داستانی ۸۰۰۰ ساله از آغاز سبک زندگی نوین بشر، هنر، صنعت و تعاملات اجتماعی را در دل خود جای داده است.
اگر مشتاق هستید بدانید چگونه انسانهای غارنشین به یکی از پیشرفتهترین شهرهای صنعتی دوران باستان دست یافتند، در این سفر کوتاه به اعماق تاریخ با هتل سازی دریا همراه باشید.
تپه سیلک کجاست؟ (مسیر دسترسی و موقعیت جغرافیایی)
محوطه باستانی سیلک در استان اصفهان، پهلوی جنوب غربی شهر کاشان و در سمت راست جاده کاشان به فین (خیابان امیرکبیر) واقع شده است. این پایگاه میراث فرهنگی باستانشناختی امروزه در انتهای خیابان امیرالمؤمنین و ذوالفقار دهم قرار دارد و فاصله آن تا مرکز شهر کاشان حدود ۳ کیلومتر است.
برای دسترسی به این سایت تاریخی، راههای مختلفی وجود دارد:
• خودروی شخصی: اگر از تهران عازم هستید، باید از طریق بزرگراه خلیج فارس، آزادراه تهران-قم و سپس آزادراه امیرکبیر حرکت کنید تا به بلوار امام رضا و در نهایت خیابان امیرکبیر و محوطه سیلک برسید.
• قطار: ایستگاه راهآهن کاشان واقع در بلوار ملاصدرا، گزینه مناسبی برای مسافران شهرهای تهران، شیراز، یزد، مشهد، اصفهان و بندرعباس است.
• هواپیما: فرودگاه کاشان در کیلومتر ۱۲ جاده قدیم کاشان-نطنز قرار دارد، اما به دلیل محدودیت پروازها، استفاده از قطار یا خودروی شخصی معمولاً در اولویت است.
راز سر به مهر تپه سیلک؛ از «شهر نفرینشده» تا کشف جهانی
این مجموعه تاریخی و بینظیر تا سال ۱۳۱۰ خورشیدی کاملاً ناشناخته بود و در میان بومیان کاشان به «شهر نفرینشده» شهرت داشت. اما حدود یک قرن پیش، وقوع یک سیل سهمگین در زمینهای کشاورزی کاشان، لایههای پنهان این تمدن را آشکار کرد. متأسفانه در ابتدا این منطقه طعمه دلالان عتیقه شد که به غارت آثار باستانی پرداختند.
با خروج آثار و انتقال آنها به موزه لوور فرانسه، کارشناسان این موزه متوجه ارزش مادی و دیرینگی بیرقیب این تمدن شدند. به این ترتیب، رومن گیرشمن (باستانشناس برجسته فرانسوی) به همراه آندره گدار (مدیر وقت موزه ملی ایران) در سالهای ۱۹۳۳، ۱۹۳۴ و ۱۹۳۷ میلادی (۱۳۱۲ تا ۱۳۱۶ خورشیدی) سه فصل کاوش بزرگ را آغاز کردند که نتایج آن در قالب کتاب دو جلدی "سیلک کاشان" در پاریس به چاپ رسید.
پس از سالها بیتوجهی، در سال ۱۳۸۰ خورشیدی، دکتر صادق ملک شهمیرزادی از سوی سازمان میراث فرهنگی ایران ماموریت یافت تا کاوشهای جدیدی را آغاز کند. این تیم ایرانی طی ۵ فصل کاوش (تا سال ۱۳۸۵) موفق به کشف ساختار اصلی زیگورات سیلک شد؛ بنایی مذهبی و مطبق از گل رس و سفال که در حال حاضر ۱۵.۹۴ متر از ارتفاع، سه طبقه سکو و راه بالاروی آن باقی مانده است. نتایج این پژوهشها در ۶ مجلد ارزشمند (از جمله سفالگران، نقرهکاران و شکارچیان سیلک) به چاپ رسید. تپه سیلک سرانجام در ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شماره ۳۸ در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردید.
ساختار محوطه باستانی سیلک: تپهها و گورستانها
محوطه تاریخی سیلک از دو تپه شمالی و جنوبی (به فاصله ۶۰۰ متر از یکدیگر) و دو گورستان باستانی تشکیل شده است:
1. تپه شمالی (سیلک کوچک): مساحتی حدود ۵ هکتار دارد و قدیمیترین آثار یافتشده در آن به حدود ۷۵۰۰ تا ۸۰۰۰ سال قبل بازمیگردد.
2. تپه جنوبی (سیلک بزرگ): مساحتی حدود ۸ هکتار دارد و آخرین آثار حیات اجتماعی در آن مربوط به ۵۰۰۰ سال پیش است.
3. گورستان الف: با قدمت ۳۵۰۰ ساله که در ۲۰۰ متری جنوب تپه جنوبی واقع شده بود و امروزه بلوار امیرالمؤمنین از روی آن عبور کرده است.
4. گورستان ب: با قدمت ۳۰۰۰ ساله که در زیر باغها و مزارع کشاورزی پهلوی غربی تپهها قرار دارد.
۶ دوره فرهنگی تپه سیلک؛ گام به گام با تکامل بشر
باستانشناسان سیر تکامل تحولات زندگی انسان در سیلک را به ۶ دوره فرهنگی متمایز (از قدیم به جدید) تقسیم کردهاند:
دوره اول (۸۰۰۰ تا ۷۳۰۰ سال قبل)
نخستین ساکنان فلات مرکزی، مردم غارنشینی بودند که به دلیل تغییرات آبوهوایی و تشکیل مزارع به دشتها روی آوردند. آنها ابتدا کلبههای کوچکی با شاخ و برگ درختان و نی ساختند، به شکار پرداختند و اولین گامهای اهلیکردن حیوانات (بز و گوسفند) و کاشت گندم و جو را برداشتند. ظروف سفالین دستساز با نقوش بسیار ساده از یادگارهای این دوره است.
دوره دوم (۷۲۰۰ تا ۶۷۰۰ سال قبل)
انسانها در این دوره با خشتهای دستساز خانههای گلین بنا کردند و روستانشینی شکل گرفت. با کشف دوکهای سنگی و گلین در این لایهها، مشخص شد که ساکنان سیلک در این عصر با صنعت نساجی و بافندگی آشنا شده بودند. سفالهای این دوره به رنگ قرمز (با رنگهای طبیعی گیاهی) و بسیار ظریفتر شدند.
دوره سوم (۶۳۰۰ تا ۵۴۰۰ سال قبل)
مردم از تپه شمالی به تپه جنوبی کوچ کردند. خانهها مجهز به طاقچه و اجاقهای مجزای آشپزی و نانوایی شد. بزرگترین تحول این دوره، اختراع چرخ سفالگری ابتدایی و کشف و ذوب مس بود. کشف کوره ذوب فلزات در بخش جنوبی ثابت کرد که سیلک یکی از صنعتیترین شهرهای جهان در آن دوران بوده که ابزارهای فلزی خود را حتی به بینالنهرین صادر میکرده است. همچنین از ژتونها یا کالاشمارهای گلی برای دادوستد استفاده میشد.
دوره چهارم (۵۳۰۰ تا ۴۹۰۰ سال قبل)
با رونق اقتصادی، جامعه گسترش یافت و مدیریت محلی شکل گرفت. در این دوره الواح گلی و تبلتهای خطی با خطی مخصوص پیدا شد که هنوز خوانده نشدهاند؛ این امر نشاندهنده رواج خط، حسابداری مالیاتی و مبادلات تجاری پیشرفته پیش از دوران هخامنشی در ایران است. کاسههای لبه واریخته (برای جیره غذایی یا پخت نان) و مهرهای استوانهای گلی از شاخصههای این دوره هستند.
دوره پنجم (۳۶۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش)
پس از یک دوره متروکه شدن به دلیل خشکسالی، اقوام جدیدی (که گیرشمن آنها را مهاجران آریایی میداند) وارد منطقه شدند. شاخصه این دوره سفالهای خاکستریرنگ و تشکیل گورستان الف است. آنها مردگان خود را با گل اخرا رنگ کرده و همراه با اشیای قیمتی دفن میکردند.
دوره ششم (۳۰۰۰ تا ۲۷۰۰ سال پیش)
آخرین دوره سکونت پیش از متروکه شدن ابدی سیلک است. در این دوره ساخت سفالهای منقوش با تصاویر اسبهای بالدار، بز کوهی و جنگاوران دوباره احیا شد. قوریهای لولهدار منقاری شکل و ابزارهای مفرغی و آهنی فراوان از کشفیات این عصر است. در گورستان ب این دوره، قبرها دارای بامی دو شیب شبیه به شیروانیهای امروزی (خرپشته) بودند که سنت خانهسازی اقوام ساحل دریای خزر را تداعی میکند و الگویی برای آرامگاههای هخامنشی (مانند آرامگاه کوروش) شد.
باور عجیب به زایش و مرگ: مردمان سیلک مردگان خود را در کف اتاقها یا شهر مردگان، به صورت جنینی (دست و پا جمع شده روی سینه) دفن میکردند؛ چرا که مرگ را تولدی دیگر میدانستند و معتقد بودند انسان باید همانگونه که به دنیا آمده، به جهان دیگر وارد شود.
جاهای دیدنی و امکانات رفاهی نزدیک به تپه سیلک
قرارگیری تپه سیلک در بافت شهری کاشان سبب شده تا گردشگران به امکانات رفاهی مناسبی نظیر پارکینگ، سوپرمارکت و رستورانهای باکیفیت (مانند رستوران البرز در ۲۹۰ متری و رستوران ملل در ۳۵۰ متری) دسترسی داشته باشند.
همچنین شما میتوانید در یک روز از دیگر شاهکارهای تاریخی نزدیک به سیلک بازدید کنید:
• حمام فین کاشان (۴ کیلومتر - ۱۲ دقیقه): حمامی با کاشیکاریهای قاجاری چشمنواز و معماری هوشمندانه که به دلیل شهادت امیرکبیر، شخصیتی برجسته در تاریخ ایران، شهرت جهانی دارد.
• باغ فین کاشان (۶ کیلومتر - ۱۰ دقیقه): باغ شاهانه ۵۰۰ ساله ثبتشده در میراث جهانی یونسکو، با درختان سر به فلک کشیده و فوارههای طبیعی و صدای آرامشبخش آب.
• موزه ملی کاشان (۶ کیلومتر): واقع در ضلع غربی باغ فین که بخشی از اسکلتها و سفالهای کشفشده از تپه سیلک را در بخش باستانشناسی خود نمایش میدهد.
• کوشک صفوی (۶ کیلومتر): عمارتی دوطبقه معروف به صوفه عباسی که تجلی بینظیری از جریان آب و حوضهای متعدد است.
| بیشتر بخوانید: جاهای دیدنی کاشان کدامند؟ |
بهترین زمان بازدید و نکات مهم برای مسافران
• بهترین فصل سفر: از اوایل فروردین تا اواخر اردیبهشت (بهار). کاشان آبوهوای کویری و بیابانی دارد؛ تابستانهای آن بسیار گرم و زمستانها بسیار سرد است. در ایام نوروز و فصل گلابگیری، این منطقه به اوج شلوغی خود میرسد.
• ساعت بازدید: همه روزه از ساعت ۹:۰۰ صبح الی ۱۷:۰۰ یا ۱۸:۳۰ (بسته به نیمه اول یا دوم سال). محوطه در روزهای سوگواری رسمی تعطیل است.
• توصیه مهم: حتماً کفش پیادهروی راحت، کلاه آفتابگیر و عینک دودی به همراه داشته باشید، چرا که برای تماشای تپهها نیاز به قدمزدن در فضای باز دارید.
جمعبندی و راهنمای سفر ارزان و باکیفیت
تپه سیلک کاشان دریایی از شگفتیهای مدفون و گواهی بر خلاقیت و هنر بیپایان ایرانیان پاکنهاد است. تماشای خردهسفالهای چندهزارساله بر روی خاک این تپه، فرورفتن در عمق تاریخ را برای هر بازدیدکنندهای تداعی میکند. کاشان با داشتن جاذبههای بینظیری چون باغ فین، خانههای تاریخی و تپه سیلک، یکی از بهترین مقاصد برای سفرهای فرهنگی و تفریحی است.
اگر شما نیز مایل به سفر به این شهر تاریخی و تماشای این تمدن باشکوه هستید، میتوانید با تهیه کارتهای تخفیف هتل شرکت توسعه هتل سازی دریا، سفری بسیار کمهزینه، برنامهریزیشده و باکیفیت را به همراه خانواده خود تجربه کنید و خاطرهای ماندگار از قدمزدن در کهنترین روستای محصور ایران بجای بگذارید.
